Late Glacial development of lakes and wetland vegetation in a dune area in Central Poland
More details
Hide details
Department of Geoecology and Geoinformation, Adam Mickiewicz University in Poznań, Bogumiła Krygowskiego 10, 61-680 Poznań, Poland
Department of Analytical Chemistry, Adam Mickiewicz University in Poznań, Uniwersytetu Poznańskiego 8, 61-614 Poznań, Poland
Max Planck Institute for Geoanthropology, Kahlaische Strasse 10, 07745 Jena, Germany
Department of Biogeography, Paleoecology and Nature Conservation, University of Lodz, Stefana Banacha 1/3, 90-232 Łódź, Poland
Online publication date: 2023-01-25
Publication date: 2023-01-25
This study investigated the history of the development of six, paleo-lakes, which are at present filled with sediments, in a dune area in Central Poland, based on multiproxy paleoecological analyses and accelerator mass spectrometry radiocarbon dating. The aims of the paleoecological studies were: i) to determine the initial age of lakes development, ii) to reconstruct the local and regional plant succession, as well as iii) to reconstruct the environmental conditions during the initial stage of the development of lakes and peatlands. The obtained results indicated that: the former lakes in dune depressions were developed during the Bølling and Allerød when sparse vegetation allowed strong aeolian activity. Climate warming in Bølling led to the development of a denser plant cover, inhibition of sand transportation and the formation of mid-dune reservoirs with the accumulation of organic sediments. As indicated by 14C dating, mid-dunes basins were formed between 14 686 ± 60 cal. yr BP and 13 421 ± 60 cal. yr BP. The results of the paleobotanical analysis suggested that the reservoirs were shallow, oligo-mesotrophic, inhabited by pioneer calcicole vascular plant species such as: Chara sp., Hippuris vulgaris, Potamogeton natans, Potamogeton fresii, Potamogeton alpinus and Potamogeton filiformis, and mosses such as: Pseudocalliergon trifarium, Calliergon sp. and Calliergonella cordifolium. The area next to the reservoirs was covered with sparse pine forests combined with birch, which is typical of the Late Glacial period. The open areas were dominated by psammophilic and steppe vegetation, including Poaceae, Artemisia and Hippophae rhamnoides. Geochemical analysis revealed that Ca2+ and Fe3+ were in high concentrations, which could have influenced the presence of taxa preferring soil with high Ca2+ content. The accumulation of calcium in sediments confirms that the reservoirs were fed by groundwater originating from the progressive degradation of permafrost associated with thermal changes.
Balwierz, Z., Goździk, J., 1997. Palaeoenvironmental changes established through pollen analysis of late vistulian calcareous deposits in closed depressions in Bełchatów. Acta Universitatis Lodziensis Folia Geographica Physica 1, 7–21.
Berglund, B.E., Ralska-Jasiewiczowa, M., 1986. Pollen analysis and pollen diagrams. In: Berglund, B.E., Ralska-Jasiewiczowa, M. (eds), Handbook of Holocene Palaeoecology and Palaeohydrology. J. Wiley & Sons Ltd., Chichester–Toronto, pp. 455–484.
Beug, H.J., 2004. Leitfaden der Pollenbestimmung für Mitteleuropa und angrenzende Gebiete. Verlag Dr. Friedrich Pfeil, München, pp. 542.
Birks, H.H., 2000. Aquatic macrophyte vegetation development in Kråkenes Lake, western Norway, during the Late Glacial and early-Holocene. Journal of Paleolimnology 23, 7–19.
Bojakowska, I., Sokołowska, G., 1997. Akumulacja pierwiastków śladowych w osadach jeziornych w zależności od strefy ich sedymentacji. (Accumulation of trace elements in lake sediments depending on the zone of their sedimentation). Przegląd Geologiczny 45, 5.
Borówka, R.K., 1992. Przebieg i rozmiary denudacji w obrębie śródwysoczyznowych basenów sedymentacyjnych podczas późnego vistulianu i holocenu. (The process and magnitude of denudation in intra plateau sedimentary basins during the Late Vistulian and Holocene). Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Seria Geografia 54, 1–177.
Borówka, R.K., 2007. Geochemiczne badania osadów jeziornych strefy umiarkowanej. (Geochemical studies of temperate lake sediments). Studia Limnologica et Talmatologica 1(1), 33–42.
Bos, J.A.A., Van Geel, B., Van der Plicht, J., Bohncke, S.J.P., 2006. Preboreal climate oscillations in Europe: Wiggle-match dating and synthesis of Dutch high-resolution multi-proxy records. Quaternary Science Reviews 26, 1927–1950. https://doi.org/10.1016/j.quas....
Bronk Ramsey, C., Heaton, T.J., Schlolaut, G., Staff, R.A., Bryant, C.L., Brauer, A., Lamb, H.F., Marshall, M.H., Nakagawa, T., 2020. Reanalysis of the atmospheric radiocarbon calibration record from Lake Suigetsu, Japan. Radiocarbon 62(4), 989–999. https://doi.org/10.1017/RDC.20....
Crawford, S.A., 1977. Chemical, physical and biological changes associated with Chara succession in farm ponds. Hydrobiologia 55, 209–217.
Dong, B,C., Liu, R.H., Yu, F.H., 2014. Effects of Spirogyra arcta on biomass and structure of submerged macrophyte communities. Plant Species Biology 30, 28–36. https://doi.org/10.1111/1442-1....
Drzymulska, D., 2010. Historia torfowiska Taboły (Puszcza Knyszyńska) w późnym glacjale i holocenie (The late glacial and holocene history of Taboły mire (the Puszcza Knyszyńska Forest)). Woda-Środowisko- Obszary Wiejskie 10(29), 21–31.
Dylikowa, A., 1958. Próba wyróżnienia faz rozwoju wydm w okolicach Łodzi (An attempt to distinguish the phases of dune development in the vicinity of Łódź.). Acta Geographica Universitatis Lodziensis 8, 233–268.
Dylikowa, A., 1969. Problematyka wydm śródlądowych w Polsce w świetle badań strukturalnych. (The issues of inland dunes in Poland in the light of structural research) In: Galon, R. (ed.), Procesy i formy wydmowe w Polsce (Dune processes and forms in Poland). Instytut Geografii Polskiej Akademii Nauk, Prace Geograficzne 75, 75–97.
Dzieduszyńska, D., 2013. Stan wiedzy o późnym vistulianie w regionie łódzkim. State of knowledge about the Late Vistulian (Weichselian late glacial) in the Łódź Region. Acta Geographica Lodziensia 101, 25–36.
Dzieduszyńska, D., Forysiak, J., 2015. The Late Glacial organic sediments in palaeogeographical reconstructions (cases of the Łódź region). Bulletin of Geography, Physical Geography Series 8, 47–57.
Forysiak, J., 2012. Zapis zmian środowiska przyrodniczego późnego vistulianu i holocenu w osadach torfowisk region Łódzkiego. (A record of changes in the late Vistulian and Holocene natural environment in the bog sediments of the Łódź region). Acta Geographica Lodziensia 90, 1–116.
Galon, R., 1958. Z problematyki wydm śródlądowych w Polsce. (On the issues of inland dunes in Poland) In: Galon, R. (ed.), Wydmy śródlądowe Polski. (Inland dunes of Poland) cz. 1. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, pp. 13–31.
Galon, R., 1959. New investigations of inland dunes in Poland. Przegląd Geograficzny 31, 62–110.
Gałka, M., Sznel, M., 2013. Late Glacial and Early Holocene development of lakes in northeastern Poland in view of plant macrofossil analyses. Quaternary International 292, 124–135. https://doi.org/10.1016/j.quai....
Gałka, M., Tobolski, K., Lamentowicz, Ł., Ersek, V., Jassey, V.E.J., Van der Knaap, W.O., Lamentowicz, M., 2017. Unveiling exceptional Baltic bog ecohydrology, autogenic succession and climate change during the last 2000 years in CE Europe using replicate cores, multi-proxy data and functional traits of testate amoebae. Quaternary Science Reviews 156, 90–106. https://doi.org/10.1016/j.quas....
Gałka, M., Szal, M., Broder, T., Loisel, J., Knorr, K.H., 2019. Peat bog resilience to pollution and climate change over the past 2700 years in the Harz Mountains, Germany. Ecological Indicators. 97, 183–193. https://doi.org/10.1016/j.ecol....
Gałka, M., Lewandowska, A., Niedzielski, P., Sim, T., Swindles, G., Szczurek G., 2020. Late Glacial and Early Holocene development of an oxbow lake in Central Europe (Poland) based on plant macrofossil and geochemical data. The Holocene 30(1), 178– 189. https://doi.org/10.1177/095968....
Gill, J.L., McLauchlan, K.K., Skibbe, A.M., Goring, S., Zirbel, C.R., Williams, J.W., 2013. Linking abundances of the dung fungus Sporormiella to the density of bison: implications for assessing grazing by megaherbivores in palaeo records. Journal of Ecology 101(5), 1125–1136. https://doi.org/10.1111/1365-2....
Graca, B., Bolałek, J., 1998. Forms of phosphorus in sediments from the Gulf of Gdańsk. Applied Geochemistry 13, 319–327.
Graham, J., Farr, G., Hedenäs, L., Devez, A., Watts, M.J., 2019. Using water chemistry to define ecological preferences within the moss genus Scorpidium, from Wales, UK. Journal of Bryology 41(3), 197– 204. https://doi.org/10.1080/037366....
Hedenäs, L., 2003. The European species of the Calliergon-Scorpidium-Drepanocladus complex, including some related or similar species. Meylania, Newsletter of the Swiss Association of Bryology and Lichenology 28, 1–116.
Huntley, J., Birks, H.J.B., 1983. An atlas of past and present pollen maps for Europe: 0–13,000 years ago. Cambridge University Press. Cambridge.
Isarin, R.F.B., Bohncke, S.J.P., 1999. Mean July temperatures during the Younger Dryas in North western and Central Europe as inferred from climate indicator plant species. Quaternary Research 51, 158–173. https://doi.org/10.1006/qres.1....
Iversen, J., 1954. The Late-Glacial flora of Denmark and its relations to climate and soil. Danmarks Geologiske Undersögelse 80, 87–119.
Izmaiłow, B., 2001. Typy wydm śródlądowych w świetle badań struktury i tekstury ich osadów (na przykładzie dorzecza górnej Wisły). (Types of inland dunes in the light of structure research and the texture of their sediments (on the example of the upper Vistula basin)). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków, pp. 7–25.
Kisieliene, D., Stancikaite, M., Merkevicius, A., Namickiene, R., 2005. Vegetation Responses to climatic changes during the Late Glacial according to palaeobotanical data in western Lithuania; A Preliminary Results. Proceedings of the Workshop “Reconstruction of Quaternary palaeoclimate and palaeoenvironments and their abrupt changes”. Polish Geological Institute Special Papers 16, 45–52.
Klimanov, V.A., 1984. Palaeoclimatic reconstructions based on the information-statistical method. In: Velichko, A.A. (ed.), Late Quaternary Environments of the Soviet Union. University of Minnesota Press, Minneapolis, pp. 297–304.
Klimanov, V.A., 1997. Late Glacial climate in northern Eurasia: the last climatic cycle. Quaternary International 41/42, 141–152.
Kloss, M., Wilipiszewska, I., 1994. Uwagi o rozwoju i funkcjonowaniu ekosystemów torfowiskowych w zagłębieniach bezodpływowych na pojezierzu mazurskim. (Some remarks on development and functioning of mire ecosystems in hollows without run\-off in the Masurian Lakeland). Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika. Kosmos 4(2), 259–272.
Kobendzina, J., 1969. Rola roślinności w powstawaniu wydm śródlądowych. (The role of vegetation in the formation of inland dunes). In: Galon, R., (ed.), Procesy i formy wydmowe w Polsce (Dune processes and forms in Poland). Instytut Geografii Polskiej Akademii Nauk, Prace Geograficzne 75, 75–97.
Kobojek, E., Kobojek, S., 2021. Wydmy śródlądowe – środowisko przyrodnicze i działalność człowieka na przykładzie regionu łódzkiego. (Mid-dunes – the natural environment and human activity on the example of the Łódź region). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, p. 156.
Kolstrup, E., 1979. Herbs as July temperature indicators for parts of the Periglacial and the Late Glacial in The Netherlands. Geologie en Mijnbouw 59, 377–380.
Kołaczek, P., Gałka, M., Apolinarska, K., Płóciennik, M., Gąsiorowski, M., Brooks, S.J., Hutchinson, S.M., Karpińska-Kołaczek, M., 2018. A multi-proxy view of exceptionally early postglacial development of riparian woodlands with Ulmus in the Dniester River valley, western Ukraine. Review of Palaeobotany and Palynology 250, 27–43. https://doi.org/10.1016/j.revp....
Kondracki, J., 2013. Geografia regionalna Polski. (Regional geography of Poland). Wydawnictwo Naukowe PWN, pp. 197–261.
Konecka-Betley, K., 2012. Późnoglacjalne i holoceńskie gleby kopalne doliny Środkowej Wisły, datowane 14C (Late Glacial and Holocene 14C-dated fossil soils in the Middle Vistula Valley). Roczniki Gleboznawcze – Soil Science Annual 63(4), 50–60. http://dx.doi.org/10.2478/v102....
Konecka-Betley, K., Czepińska-Kamińska, D., Nalepka-Papierz, D., Wasylikowa, K., 1996. Przemiany środowiska Puszczy Kampinoskiej w późnym glacjale i holocenie na przykładzie osadów organicznych torfowiska w Wilkowie (Polesie Stare) (Changes in the environment of the Kampinos Forest in the Late Glacial and Holocene on the example of organic sediments of the peat bog in Wilków (Stare Polesie). Roczniki Gleboznawcze t. XLVII supl.: 103.112.
Kozarski, S., 1962. Recesja ostatniego lądolodu z północnej części Wysoczyzny Gnieźnieńskiej a kształtowanie się Pradoliny Noteci-Warty. (Recession of the last ice sheet in the northern part of the Gniezno Upland and the formation of the Noteć- Warta Ice-marginal Valley). Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Prace Komisji Geograficzno-Geologicznej, 2(3).
Krajewski, K., Balwierz, Z., 1984. Stanowisko Bølling w osadach wydmowych schyłku Vistulianu w Roślu Nowym k/Dąbia. (Site of Bølling in dune sediments the decline of Vistulian in Roślne near Dąbia). Acta Geographica Lodziensia 50, 93–112.
Krajewski, Ł., 2012. Ramienice (Characeae) zagłębia dąbrowskiego (S Polska). (Stoneworts (Characeae) of Zagłębie Dąbrowskie (S Poland)). Natura Silesiae Superioris 13, 13–56.
Krupiński, K., Tobolski, K., Ralska-Jasiewiczowa, M., Nalepka, D., 2004. Hippophaë rhamnoides L. – Sea-buckthorn. In: Ralska-Jasiewiczowa, M., Latałowa M., Wasylikowa, K., Tobolski, K., Madeyska, E., Wright, H.E., Jr., Turner, Ch. (eds), Late Glacial and Holocene History of Vegetation in Poland based on isopollen Maps. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków, pp. 119–124.
Krygowski, B., 1958. Niektóre dane o piaskach wydm śródlądowych na terenie Polski i obszarów przyległych. (Some data on sands of Island dunes in Poland and adjacent areas). In: Galon, R. (ed.), Wydmy śródlądowe Polski. Vol. I. Warszawa: 73–86.
Kulesza, P., Bałaga, K., 2015. Rekonstrukcja zmian paleośrodowiskowych w rejonie jeziora Syczyńskiego na podstawie analiz paleoekologicznych. (Reconstruction of palaeoenvironmental changes in the area of Lake Syczyński on the basis of palaeoecological analyses). Annales Universitatis Maria Curie-Skłodowska Lublin – Polonia. Vol. LXX (1), 39–57. http://dx.doi.org/10.17951/b.2....
Lamentowicz, M., Mitchell, E.A.D., 2005. The ecology of testate amoebae (Protists) in Sphagnum in North-western Poland in relation to peat land ecology. Microbial Ecology 50, 48–63. https://doi. org/10.1007/s00248-004-0105-8.
Li, T.S.C., Schroeder, W.R., 1996. Sea Buckthorn (Hippophae rhamnoides L.): A Multipurpose Plant. HortTechnology 6(4), 370–380. https://doi.org/10.21273/HORTT....
Łącka B., Starnawska, E., Kuźniarski, M., 1998. Mineralogy and geochemistry of the Younger Dryas sediments from Lake Gościąż. In: Ralska-Jasiewiczowa, M., Goslar, T., Madeyska, T., Starkel, L., (eds), Lake Gościąż, Central Poland. A monographic study. W. Szafer Institute of Botany, Kraków, pp. 124–128.
Manikowska, B., 1985. O glebach kopalnych, stratygrafii i litologii wydm Polski środkowej. (About fossil soils, stratigraphy and lithology of dunes in central Poland). Acta Georaphica Lodziensia 52, 5–153.
Maruszczak, H., 1974. Środowisko przyrodnicze Lubelszczyzny w czasach prahistorycznych. (The natural environment of the Lublin region in prehistoric times). In: Mencel, T. (ed.), Dzieje Lubelszczyzny, Vol. I. pp. 23–68.
Matuszkiewicz, W., 2001. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. (Guide to the identification of plant communities in Poland). Wydawnictwo Naukowe PWN, pp. 1–540.
Mocek, A., 1997. Opis i rozmieszczenie gleb w obwodach ochronnych. (Description and distribution of soils in protective of circuits). In: Tobolski, K., Mocek, A., Dzięciołowski W. (eds), Gleby Słowińskiego Parku Narodowego w świetle historii roślinności podłoża. (The soils of the Słowiński National Park in the light of the history of plant vegetation). Wydawnictwo HOMINI. Poznań-Bydgoszcz.
Moore, P.D., Webb, J.A., Collinson, M.E., 1991. Pollen Analysis. Blackwell Scientific Publications, Oxford, pp. 1–216.
Mortensen, M.F., Birks, H.H., Christensen, C., Holm, J., Nanna, Noe-Nygaard, N., Odgaard, B., Olsen, J., Rasmussen, K.L., 2011. Late glacial vegetation development in Denmark – new evidence based on macrofossils and pollen from Slotseng, a small-scale site in southern Jutland. Quaternary Science Reviews 30, 2534–2550. https://doi.org/10.1016/j.quas....
Niewiarowski, W., Kot, R., 2010. Delimitacja i charakterystyka gatunków i odmian krajobrazu naturalnego Pojezierza Chełmińsko-Dobrzyńskiego, Równiny Urszulewskiej oraz przyległych dolin Wisły i Drwęcy. (Delimitation and characteristics of natural and scapekinds and variations of the Chełmno-Dobrzyń Lakeland, Urszulewo Plain and neighbouring Vistula and Drwęca Valley). Przegląd Geograficzny 82(3), 335–365.
Nowaczyk, B., 1967. Wydmy i eoliczne piaski pokrywowe między Skokami a Mieściskiem (Dunes and aeolian cover sands between Skoki and Mieścisko). Badania Fizjograficzne nad Polską Zachodnią t. XIX, Poznań.
Nowaczyk, B., 1976. Geneza i rozwój wydm śródlądowych w zachodniej części Pradoliny Warszawsko-Berlińskiej w świetle badań strukturalnych, uziarnienia i stratygrafii budujących je osadów (Origin and development of inland dunes in the western part of the Warsaw-Berlińska Proglacial Valley in the light of structural studies, grain size and stratigraphy of the sediments that build them). Prace Komisji Geograficzno-Geologicznej PTPN, 16.
Nowaczyk, B., 1986. Wiek wydm, ich cechy granulometryczne i strukturalne a schemat cyrkulacji atmosferycznej w Polsce w późnym vistulianie i holocenie. (Age of dunes, their granulometric and structural features and the pattern of atmospheric circulation in Poland in late Vistulian and Holocene). Ser. Geografia 28. Wydawnictwo UAM, Poznań.
Nowaczyk, B., 2009. Wydmy i niecki deflacyjne w zachodniej części Pradoliny Warszawsko-Wieluńskiej (Dunes and deflation troughs in the western part of the Warsaw-Wieluń Glacial Valley). In: Dulias, R., Pełka-Gościniak, J., Rahmonov, O. (eds), Ekosystemy piaszczyste i człowiek. (Sandy ecosystems and human). WNoZ UŚ, Sosnowiec, pp. 142–150.
Pawłowski, D., Borówka, R.K., Kowalewski, F.K., Luoto, T.L., Milecka, K., Nevalainen, L., Okupny, D., Tomkowiak, J., Zieliński, T., 2016. The response of flood-plain ecosystems to the Late Glacial and Early Holocene hydrological changes: A case study from a small Central European river Valley. Catena 147, 411–428.
Pełechaty, M., Pełechata, A., Pukacz, A., 2007. Flora i roślinność ramienicowa na tle stanu trofii jezior (The flora and vegetation of characeae in the background of the trophic status of the lakes of the Lubuskie Lake District (central-western Poland)). Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, pp. 1–137.
Pilarczyk, L., 1976. Międzyrzecze warciańsko-noteckie jako pole wydmowe w odniesieniu do powierzchni terasowych i innych. (Warta-Notec Interfluve as dune field with regard to terrace and other surfaces). Badania Fizjograficzne nad Polską Zachodnią, t. XIX, Seria Pisarczyk, Geografia Fizyczna, Poznań.
Płóciennik, M., Self, A., Birks, H.J.B., Brooks, S.J., 2011. Chironomidae (Insecta: Diptera) succession in Żabieniec bog and its palaeo-lake (Central Poland) through the Late Weichselian and Holocene. Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 307, 150–167.
Podbielkowski, Z., Tomaszewicz, H., 1996. Zarys Hydrobotaniki. (Outline of Hydrobotany). Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa. Pokorny, P., Jankovska, V., 2000. Long-term vegetation dynamics and the infilling process of a former lake (Švarcenberk, Czech Republic). Folia Geobotanica 35, 433–457.
Prusinkiewicz, Z., 1969. Gleby wydm śródlądowych w Polsce. (The soils of inland dunes in Poland) In: Galon, R. (ed.), Procesy i formy wydmowe w Polsce. (Dune processes and forms in Poland). Instytut Geografii Polskiej Akademii Nauk. Prace Geograficzne 75, 75–97.
Ralska-Jasiewiczowa, M., Goslar, T., Madeyska, T., Starkel, L., 1998. Lake Gościaż, Central Poland. A Monographic Study, Part 1. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Science, Kraków, pp. 1–340.
Ralska-Jasiewiczowa, M., Miotk-Szpiganowicz, G., Zachowicz, J., Latałowa, M., Nalepka, D., 2004. Carpinus betulus L. – Hornbeam. In: Ralska-Jasiewiczowa, M., Latałowa M., Wasylikowa, K., Tobolski, K., Madeyska, E., Wright, H.E., Jr., Turner, Ch. (eds), Late Glacial and Holocene History of Vegetation in Poland based on isopollen Maps. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków, pp. 69–78.
Rasmussen, S.O., Bigler, M., Blockey, S.P., Blunier, T., Buchardt, S.L., Clausen, H.B., Cvijanovic, I., Dahl- Jensen, D., Johnsen, S.J., Fischer, H., Gkinis, V., Guillevic, M., Hoek, W., Lowe, J.J., Pedro, J.B., Popp, T., Seierstad, I.K., Steffensen, J.P., Svensson, A.M., Vallelonga, P., Vinther, B., Walker, M.J., Wheatley, J.J., Winstrup, M., 2014. A stratigraphic framework for abrupt climatic changes during the Last Glacial period based on three synchronized Greenland ice-core records: refining and extending the INTIMATE event stratigraphy. Quaternary Science Reviews 106, 14–28.
Rey, F., Gobet, E., Schwörer, C., Hafner, A., Sönke, S., Tinner, W., 2020. Climate impacts on vegetation and fire dynamics since the Last Glacial Maximum at Moossee (Switzerland). Climate of the Past 16, 1347–1367. https://doi.org/10.5194/cp-16-....
Rotnicki, K., Tobolski, K., 1969. Główne fazy działalności procesów wydmotwórczych w Kotlinie Grabowskiej na podstawie stratygrafii wydmy w Węglewicach. (Main phases of dune-forming processes in the Grabowska Basin on the basis of the dune stratigraphy in Węglewice). In: Galon R. (ed.), Procesy i formy wydmowe w Polsce. (Dune processes and forms in Poland). Instytut Geografii Polskiej Akademii Nauk. Prace Geograficzne 75, 239–245.
Rurek, M., 2013. Charakterystyka wydmy w Wybranowie koło Janowca Wielkopolskiego. (Characteristics of the dune in Wybranowo next to Janowiec Wielkopolski). Journal of Health Sciences 3(15), 271–281.
Schubert, T., 2003. Paleogeografia i paleoekologia Ostrowa Lednickiego. (Paleogeography and paleoecology of Ostrów Lednicki). Prace Zakładu Biogeografii i Paleoekologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Bogucki Wydawnictwo Naukowe. Poznań.
Schubert, H., Blindow, I., Bueno, N.K., Casanova, M.T., Pełechaty, M., Pukacz, A., 2018. Ecology of charophytes – permanent pioneers and ecosystem engineers. Perspectives in Phycology 5, 61–74.
Shumilovskikh, L.S., van Geel, B., 2020. Non-Pollen Palynomorphs. In: Henry, A.G. (ed.), Handbook for the Analysis of Micro-Particles in Archaeological Samples. Springer International Publishing, Cham, pp. 65–94.
Szafer, W., 1954. Pliocene flora from the vicinity of Czorsztyn (West Carpathians) and its relationship to the Pleistocene. Instytut Geologiczny. Prace 11, 179–230.
Tobolski, K., 1966. Późno glacjalna i holoceńska historia roślinności na obszarze wydmowym w dolinie środkowej Prosny. (Late Glacial and Holocene history of vegetation in the dune area in the middle Prosna valley). Prace Komisji Biol. Poznań. TPN 32, 1.
Tobolski, K., 1969. Fazy wydmowe w świetle badań palinologicznych – zagadnienie, liczby, charakterystyka przebiegu. (Dune phases in the light of palynological research – issue, numbers, wave form characteristics). In: Galon, R. (ed.), Procesy i formy wydmowe w Polsce (Dune processes and forms in Poland). Instytut Geografii Polskiej Akademii Nauk. Prace Geograficzne 75, 103–113.
Tobolski, K., 2003. Torfowiska na przykładzie Ziemi Świeckiej (Peat bogs on the example of Świecka Land). Towarzystwo Przyjaciół Dolnej Wisły. Świecie n/W.
Van Geel, B., 2001. Non-pollen palynomorphs. In: Smol, J.P., Birks, H.J.B., Last, W.M. (eds), 508 Terrestrial, algal and siliceous indicators: Tracking Environmental Changes using Lake 509 Sediments, Vol. 3. Kluwer Academic Press, Dordrecht, pp. 99–119.
Velichko, A.A., Catto, N., Drenova, A.N., Klimanov, V.A., Kremenetski, K.V., Nechaev, V.P., 2002. Climate changes in East Europe and Siberia at the Late Glacial – Holocene transition. Quaternary International 91, 75–99.
Velichkevich, F., Zastawniak, E., 2006. Atlas of Pleistocene vascular plant macrofossils of Central and Eastern Europe. Part 1 – Pteridophytes and monocotyledons. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.
Velichkevich, F., Zastawniak, E., 2008. Atlas of the Pleistocene vascular plant macrofossils of Central and Eastern Europe Part 2 – Herbaceous dicotyledons. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.
Wacnik, A., 2009. Vegetation development in the Lake Milkowskie area, northeastern Poland, from the Plenivistulian to the late Holocene. Acta Palaeobotanica 49(2), 287–335.
Wasylikowa, K., 1964. Roślinność i klimat późnego glacjału w środkowej Polsce na podstawie badań w Witowie koło Łęczycy. (Vegetation and late glacial climate in central Poland based on research in Witów near Łęczyca). Biuletyn Peryglacjalny 13, 261–376.
Wasylikowa, K., 1999. Przemiany roślinności jako odbicie procesów wydmotwórczych i osadniczych w młodszym dryasie i holocenie na stanowisku archeologicznym w Witowie koło Łęczycy. (Vegetation changes as a reflection of dune-forming processes and settlers in the Younger Dryas and the Holocene at the archaeological site in Witów near Łęczyca). Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi 41, 43–79.
Woś, A., 1999. Klimat Polski. (Climate of Poland). Wydawnictwo Naukowe PWN, pp. 32–99.
Żurek, S., Kloss, M., 2012. Torfowiska zachodniej części Puszczy Rominckiej ze szczególnym uwzględnieniem rezerwatu Mechacz Wielki. (Peat bogs in the western part of the Romincka Primeval Forest, with particular emphasis on the Mechacz Wielki reserve). Studia Limnologica et Telmatologica 6(2), 73–86.